Türk Devletleri Teşkilatı 17 yaşında: İş birliği 64 mekanizmaya ulaştı

ANKARA - BHA

Türk dünyasında çok taraflı iş birliğinin kurumsallaşmasının başlangıcı kabul edilen Nahçıvan Anlaşması'nın imzalanmasının üzerinden 17 yıl geçti. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından 3 Ekim 2009'da imzalanan anlaşmayla kurulan yapı, 2021'den bu yana Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) adıyla faaliyetlerini sürdürüyor. 

Dışişleri Bakanlığı, 3 Ekim Türk Devletleri İşbirliği Günü dolayısıyla yayımladığı mesajda Türk dünyasının ortak gününü kutladı. Türk Devletleri Teşkilatı da kuruluş yıl dönümünde teşkilatın geldiği noktaya ve önümüzdeki dönemin hedeflerine ilişkin kapsamlı bir mesaj yayımladı.

Nahçıvan'dan İstanbul'a uzanan süreç

Türk devletleri arasındaki kurumsal iş birliğinin geçmişi, TDT'nin kuruluşundan daha eskiye dayanıyor. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlığını kazanan Türk devletleri arasında 1992'de başlayan ve 2009'a kadar devam eden "Zirveler Süreci" kapsamında devlet başkanları düzeyinde 10 zirve gerçekleştirildi. 

Bu süreç, 3 Ekim 2009'da Nahçıvan Anlaşması'nın imzalanmasıyla kurumsal bir yapıya dönüştü. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan'ın kurucu olduğu Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyine Özbekistan 2019'da katıldı.

12 Kasım 2021'de İstanbul'da düzenlenen 8. Zirve ise teşkilat açısından yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Türk Konseyi adıyla faaliyet gösteren yapı, bu zirvede "Türk Devletleri Teşkilatı" adını aldı. 

5 üye, 3 gözlemci ülke

Merkezi İstanbul'da bulunan TDT'nin tam üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'dan oluşuyor.

Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ise teşkilatta gözlemci ülke statüsünde bulunuyor. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı da TDT'de gözlemci uluslararası kuruluş statüsüne sahip. Teşkilatın Genel Sekreterliği görevini Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev yürütüyor. 

İş birliği 64 mekanizmaya yayıldı

TDT Genel Sekreteri Ömüraliyev, 3 Ekim dolayısıyla yayımladığı mesajda teşkilat bünyesindeki iş birliğinin bugün 64 mekanizmaya ulaştığını açıkladı.

Bu mekanizmalar; siyasi diyalog, ekonomi, ticaret, ulaştırma ve enerjinin yanı sıra dijitalleşme, yapay zekâ, sağlık, çevre, eğitim, gençlik, güvenlik ve uzay teknolojileri gibi alanları kapsıyor. 

Ömüraliyev, Türk Dünyası 2040 Vizyonu'nun teşkilatın uzun vadeli yol haritasını oluşturduğunu belirterek önümüzdeki dönemde ekonomik ve fiziki bağlantıların derinleştirilmesi, teknolojik dönüşümün hızlandırılması ve genç nesillere yatırım yapılmasının öncelikler arasında bulunduğunu kaydetti.

Ömüraliyev mesajında, "Biz Birlikte Daha Güçlüyüz" ifadesini kullandı. 

Ticaret hacmi 16,9 milyar dolara ulaştı

TDT'nin öne çıkan çalışma alanlarından birini ekonomik ve ticari iş birliği oluşturuyor. Ticaret Bakanlığının verilerine göre Türkiye'nin TDT üyesi ülkelerle dış ticaret hacmi 2002'de 871 milyon dolar seviyesindeyken, 2025 sonunda 16,9 milyar dolara yükseldi.

TDT üyesi ve gözlemci ülkeler birlikte değerlendirildiğinde ise Türkiye'nin bu ülkelerle yıllıklandırılmış toplam ticaret hacmi Temmuz 2026 itibarıyla 27,8 milyar dolara ulaştı. 

Teşkilat bünyesinde ticaretin kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalar kapsamında Basitleştirilmiş Gümrük Hattı, Ticaretin Kolaylaştırılması Stratejisi ve Dijital Ekonomi Ortaklık Anlaşması gibi adımlar da atıldı. 

Orta Koridor iş birliğinin önemli başlıklarından

Türkiye ile Orta Asya'yı Hazar Denizi üzerinden birbirine bağlayan Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru da TDT'nin ekonomik ve ulaştırma gündeminde önemli yer tutuyor.

Ticaret Bakanlığına göre üye ülkeler, Orta Koridor'un potansiyelinden daha fazla yararlanılması amacıyla gümrük ve idari işlemlerin kolaylaştırılması ve sınır geçişlerinin uyumlaştırılması üzerinde çalışıyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da Mart 2026'daki TDT Dışişleri Bakanları toplantısının ardından enerji güvenliği ve bağlantısallığın ele alındığını, Orta Koridor'un daha etkin kullanılması için altyapı yatırımlarının artırılmasının hedeflendiğini açıklamıştı. 

Türk dünyasının ortak gündemi genişliyor

TDT'nin son dönemdeki gündemi savunma sanayisinden sağlığa kadar farklı alanlara yayıldı. Teşkilatın Savunma Sanayii Kurumları Başkanları 2. Toplantısı 1 Ekim'de Bakü'de, Sağlık Bakanları 6. Toplantısı ise 2 Ekim'de Bişkek'te gerçekleştirildi. 

Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran da bu hafta Taşkent'te düzenlenen "Türk Dünyası Diyalogları: Ortak Gelecek, Ortak Vizyon" paneline gönderdiği mesajda ulaştırma, enerji, ticaret ve dijital ekonomi alanlarındaki ortaklıklara dikkat çekti. Duran ayrıca medya ve iletişim alanında dezenformasyon, nefret söylemi ve dijital manipülasyona karşı bilgi ve tecrübe paylaşımının artırılması gerektiğini ifade etti. 

TDT, kuruluşunun 17. yılında siyasi ve ekonomik ilişkilerin yanı sıra ulaştırma, enerji, dijitalleşme, sağlık, eğitim, güvenlik ve teknoloji gibi alanlarda üye ve gözlemci ülkeler arasındaki çok taraflı iş birliğini sürdürmeyi hedefliyor.