Ayten Rehimova’dan Azerbaycan muğamına kapsamlı müzikolojik ve kültürel bakış

ANKARA - BHA 

Səda Müzik Kursu Kurucu Başkanı ve Müzik Öğretmeni Ayten Rehimova, yazısında şu ifadelere yer verdi:

"AZERBAYCAN MUĞAMI: 

TARİHSEL, MÜZİKOLOJİK VE KÜLTÜREL BİR İNCELEME

1. Muğamın Tanımı ve Azerbaycan Müzik Kültüründeki Yeri

Muğam, Azerbaycan müzik kültürünün en önemli ve köklü sözlü klasik müzik geleneklerinden biridir. Yüzyıllar boyunca usta-çırak ilişkisi içerisinde aktarılan bu gelenek; makam anlayışı, melodik gelişim, doğaçlama, ritmik yapı, şiir ve vokal icra unsurlarının bir araya gelmesiyle oluşan özgün bir müzik sistemidir.
Muğam yalnızca belirli melodilerin seslendirilmesinden ibaret değildir. Aynı zamanda icracının müzikal bilgi birikimini, teknik yeterliliğini, estetik anlayışını ve doğaçlama yeteneğini ortaya koyduğu kompleks bir sanat biçimidir. Bu yönüyle muğam, yazılı bir notasyon sistemine bütünüyle bağlı kalmadan, sözlü aktarım yoluyla kuşaktan kuşağa yaşatılan canlı bir müzik geleneği niteliğindedir.
Azerbaycan müziğinde muğam, halk müziği ile klasik müzik geleneği arasında önemli bir köprü oluşturur. Özellikle Azerbaycan’ın tarihsel ve kültürel bölgelerinde gelişen farklı icra üslupları, muğam sanatının zenginleşmesine ve çeşitli ekollerin ortaya çıkmasına katkı sağlamıştır.

2. Muğamın Müzikal Yapısı

Muğamın temel özelliklerinden biri, belirli bir melodik ve modal çerçeve içerisinde doğaçlama ile kurallı yapının birlikte kullanılmasıdır. Bu bakımdan muğam, bir taraftan geleneksel ve kanonik özelliklerini korurken diğer taraftan icracıya önemli ölçüde yaratıcı özgürlük tanır.
Muğam icrasında melodik gelişim belirli bir seyir anlayışına dayanır. İcracı, muğamın temel melodik karakterini koruyarak farklı ses bölgelerine yönelir, gerilim ve çözülme ilişkileri oluşturur ve eserin müzikal anlatımını aşamalı biçimde geliştirir.
Bu yapı, muğamı yalnızca ezberlenmiş bir melodinin tekrarı olmaktan çıkararak anlık yaratım ve yorumlama sürecinin merkezde olduğu bir sanat formuna dönüştürür.
Muğam icrasında özellikle üç temel unsur dikkat çeker:
•    Melodik yapı ve makam sistemi
•    Doğaçlama ve yorum
•    Ritmik ve vokal bölümler
Muğamın serbest karakter taşıyan bölümlerinde icracının doğaçlama yeteneği öne çıkarken, ritmik bölümlerde daha belirgin ölçü ve melodik kalıplar kullanılmaktadır.

3. Muğam Üçlüsü ve İcra Geleneği

Azerbaycan muğamının geleneksel icrasında muğam üçlüsü önemli bir yere sahiptir. Klasik muğam icrasının temel topluluğu genellikle tar, kamança ve hanendeden oluşur.
Tar, melodik yapının gelişiminde ve muğamın modal karakterinin ortaya konulmasında önemli bir işleve sahiptir. Kamança, yaylı yapısıyla melodik çizgiyi destekler ve tar ile hanende arasında müzikal bir bütünlük oluşturur. Hanende ise muğamın vokal boyutunu temsil eden temel icracıdır.
Hanendeler, çoğu zaman vokal icranın yanında def de kullanarak ritmik yapıya katkıda bulunurlar.
Bu üçlü yapı içerisinde çalgılar ve insan sesi birbirinden bağımsız değil, karşılıklı etkileşim içerisinde hareket eder. Çalgıcılar hanendenin melodik gelişimini takip ederken hanende de tar ve kamançanın sunduğu melodik ve modal çerçeve içerisinde doğaçlama yapar.
Dolayısıyla muğam üçlüsü, yalnızca bir eşlik topluluğu değil; ortak müzikal üretimin gerçekleştiği geleneksel bir icra modelidir.

4. Hanende ve Vokal Muğam Geleneği

Muğam söyleyen geleneksel sanatçılara hanende adı verilir. Hanendelik, yalnızca güçlü ve etkili bir sese sahip olmayı değil; makam bilgisi, şiir bilgisi, nefes kontrolü, melodik hafıza, doğaçlama yeteneği ve geleneksel üsluba hâkimiyet gibi çok sayıda müzikal yeterliliği gerektirir.
Hanendenin repertuvarında klasik Azerbaycan ve Doğu edebiyatının önemli şairlerinin eserleri geniş yer tutar. Özellikle gazel formundaki şiirler, muğamın vokal anlatımında önemli bir edebî kaynak oluşturur.

Bu nedenle Azerbaycan muğamı, müzik ile şiirin son derece güçlü bir biçimde bütünleştiği bir sanat geleneği olarak değerlendirilebilir.
Şiirin anlamı, muğamın melodik yapısı ve hanendenin yorum gücü bir araya gelerek çok katmanlı bir estetik anlatım meydana getirir."